– दिपक बराम

विज्ञान, प्रविधि तथा नवप्रवर्तन मन्त्रालयसँग आबद्ध अन्य निकायहरूअन्तर्गत नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्रज्ञा-प्रतिष्ठान, बौद्धिक सम्पत्ति अधिकार कार्यालय, मौसम विज्ञान विभाग विधि विज्ञान, राष्ट्रिय प्रयोगशालालगायतका आठ वटा निकायको रहने मन्त्रालयको प्रस्तावित संस्थागत संरचनामा उल्लेख छ।ती निकायहरूको सञ्चालन हुने अवस्थामा प्रत्येक निकायले छुट्टाछुट्टै कर्मचारी भर्ना, पदस्थापन, सरुवा र सेवा व्यवस्थापन गर्दा दोहोरोपन, असमानता र प्रशासनिक लागत बढ्न सक्छ।ती संस्थाहरूमा स्थायी नियुक्तिका लागि लिखित परीक्षा सञ्चालन गर्ने लोक सेवा आयोगको संवैधानिक अधिकार क्षेत्रबाहेकको कर्मचारी योजना ,खुला तथा आन्तरिक प्रतिस्पर्धाबाट पदपूर्ति ,सरुवा तथा पदस्थापन ,कार्यसम्पादन मूल्यांकन ,क्षमता विकास तथा तालिम ,करियर व्यवस्थापनलगायतका सम्पूर्ण कार्य गर्न साझा संस्थाको रूपमा विज्ञान तथा प्रविधि मानव संसाधन व्यवस्थापन संस्था निर्माण गर्नु उपयुक्त देखिन्छ।

प्रोजेक्टवेश तथा एकल विशेषज्ञ क्षेत्रबाहेकका सेवा तथा समूहमा कर्मचारी पदपूर्ति तथा मानव संशाधन व्यवस्थापनका लागि साझा संस्था निर्माण गर्दा कर्मचारी पदपूर्तिमा एकरूपता कायम गर्न सकिन्छ। विभिन्न निकायले छुट्टाछुट्टै पदपूर्ति गर्नुपर्ने अवस्थाको अन्त्य भई एउटै मापदण्ड, योग्यता र पारदर्शी प्रक्रियाबाट वैज्ञानिक तथा प्राविधिक जनशक्ति छनोट गर्न सकिने भएकाले पदपूर्ति प्रणाली थप व्यवस्थित, निष्पक्ष र विश्वसनीय बन्न सक्छ। यसका साथै विज्ञान, इन्जिनियरिङ, सूचना प्रविधि, जैवप्रविधि, वातावरण, अनुसन्धानलगायत विभिन्न क्षेत्रमा आवश्यक विशेषज्ञ जनशक्तिको साझा पूल निर्माण गरी उपलब्ध जनशक्तिको अधिकतम उपयोग गर्न सकिन्छ।

साझा संस्थामार्फत कर्मचारी पदपूर्ति गर्दा प्रत्येक निकायले छुट्टाछुट्टै पाठ्यक्रम निर्माण, विज्ञापन, परीक्षा, अन्तर्वार्ता तथा नियुक्ति प्रक्रिया सञ्चालन गर्नुपर्ने अवस्थाको अन्त्य हुने भएकाले पदपूर्तिमा लाग्ने समय तथा प्रशासनिक लागतसमेत घटाउन सकिन्छ। साथै, कर्मचारी नियुक्तिमा राजनीतिक वा संस्थागत प्रभाव न्यूनीकरण गरी योग्यता, प्रतिस्पर्धा, अनुभव र विशेषज्ञताका आधारमा जनशक्ति छनोट गर्ने प्रणालीलाई बलियो बनाउन सकिन्छ। कुन निकायमा कुन प्रकारको जनशक्ति कति आवश्यक छ भन्ने विषयमा एकीकृत मानव संशाधन योजना  तयार गरी वैज्ञानिक तथा प्राविधिक जनशक्तिको माग र आपूर्तिबीच सन्तुलन कायम गर्न पनि सहज हुन्छ।

त्यसैगरी, कुनै निकायमा जनशक्ति बढी र अर्को निकायमा कमी भएको अवस्थामा आवश्यकताअनुसार विशेषज्ञ जनशक्तिको अन्तरनिकाय परिचालन, काज वा सरुवाको व्यवस्था गर्न सकिन्छ। यसले उपलब्ध जनशक्तिको उपयोगिता बढाउनुका साथै संस्थागत कार्यसम्पादनमा सुधार ल्याउँछ। साझा मानव संशाधन प्रणालीले विज्ञान तथा प्रविधि क्षेत्रका कर्मचारीका लागि विभिन्न निकायमा सेवा, अनुभव र जिम्मेवारी प्राप्त गर्ने अवसर सिर्जना गरी स्पष्ट करियर पाथ (Career Path) विकास गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ। यसबाट कर्मचारीको व्यावसायिक विकास, कार्यप्रेरणा र संस्थाप्रतिको प्रतिबद्धता बढाउन सकिन्छ।

साझा संस्थाले कर्मचारीको आवश्यकता र विशेषज्ञताको आधारमा अनुसन्धान विधि, नयाँ प्रविधि, नेतृत्व तथा व्यवस्थापन, बौद्धिक सम्पत्ति, परियोजना व्यवस्थापनलगायत विषयमा एकीकृत तालिम तथा क्षमता विकास कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सक्ने भएकाले तालिम प्रणालीमा एकरूपता र प्रभावकारिता ल्याउन सकिन्छ। साथै, प्रतिस्पर्धात्मक पारिश्रमिक, अनुसन्धानका अवसर, व्यावसायिक विकास तथा विशेषज्ञ पद संरचनामार्फत उच्चस्तरीय वैज्ञानिक तथा प्राविधिक प्रतिभालाई सार्वजनिक क्षेत्रमा आकर्षित र टिकाइराख्न सहयोग पुग्छ। प्रत्येक निकायमा छुट्टाछुट्टै मानव संशाधनसम्बन्धी प्रशासनिक संरचना आवश्यक नपर्ने भएकाले दोहोरो संरचना र प्रशासनिक खर्च घटाई  निर्माण गर्न सकिन्छ।

वैज्ञानिक तथा प्राविधिक कर्मचारीका लागि उनीहरूको कार्यप्रकृति र जिम्मेवारीअनुकूल कार्यसम्पादन सूचक  विकास गरी वस्तुनिष्ठ कार्यसम्पादन मूल्याङ्कन गर्न सकिन्छ। यसबाट कर्मचारीको वास्तविक योगदान पहिचान गरी पदोन्नति, प्रोत्साहन, जिम्मेवारी तथा क्षमता विकाससँग जोड्न सहज हुन्छ। त्यस्तै, अनुभवी वैज्ञानिक तथा प्राविधिक कर्मचारीबाट प्राप्त ज्ञान, सीप र अनुभवलाई संस्थागत रूपमा अभिलेखीकरण तथा विभिन्न निकायमा हस्तान्तरण गर्न सकिने भएकाले संस्थागत ज्ञानको संरक्षण र ज्ञान व्यवस्थापन प्रभावकारी हुन्छ।

अन्ततः साझा मानव संशाधन व्यवस्थापन संस्थाले राष्ट्रिय प्राथमिकताका अनुसन्धान तथा नवप्रवर्तन कार्यक्रमका लागि आवश्यक वैज्ञानिक तथा प्राविधिक जनशक्तिलाई आवश्यकता र प्राथमिकताका आधारमा परिचालन गर्न सक्ने भएकाले अनुसन्धान तथा नवप्रवर्तनको गति बढाउन मद्दत गर्छ। तथ्याङ्क विश्लेषण, प्रयोगशाला व्यवस्थापन, सूचना प्रविधि, अनुसन्धान व्यवस्थापन, बौद्धिक सम्पत्ति व्यवस्थापन तथा परियोजना व्यवस्थापनजस्ता विशेषज्ञ सेवाका लागि Shared Service तथा साझा पद संरचना विकास गर्न सकिन्छ। यसरी साझा विज्ञान तथा प्रविधि मानव संशाधन व्यवस्थापन संस्थाले पदपूर्ति र कर्मचारी प्रशासनलाई मात्र व्यवस्थित नगरी विशेषज्ञ जनशक्तिको एकीकृत व्यवस्थापन, क्षमता विकास, ज्ञान संरक्षण, करियर विकास, अनुसन्धान प्रवर्द्धन र संस्थागत कार्यसम्पादन सुधार गर्ने दीर्घकालीन आधार निर्माण गर्न सक्छ।

केवल वरिष्ठतामा आधारित नभई अनुसन्धान उपलब्धि, पेटेन्ट, प्रकाशन, प्रविधि विकास तथा नवप्रवर्तनको आधारमा बढुवा, वैज्ञानिक र अनुसन्धानकर्ताका लागि टेन्योर ट्र्याक  प्रणालीको व्यवस्था, अनुसन्धान अनुदान, पेटेन्ट रोयल्टी, नवप्रवर्तन पुरस्कार, कार्यसम्पादन बोनसको व्यवस्था, उत्कृष्ट वैज्ञानिकलाई अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धान अवकाश जस्ता व्यवस्था गरी सम्पूर्ण आठ निकायका कर्मचारीको एकीकृत डिजिटल अभिलेख,  दक्षता, अनुभव, अनुसन्धान प्रकाशन, तालिम तथा कार्यसम्पादनको रेकर्ड राख्ने व्यवस्था गर्न सकिन्छ।

साझा संस्थाको मुख्य उद्देश्य विज्ञान, प्रविधि तथा नवप्रवर्तन क्षेत्रका विभिन्न निकायमा आवश्यक वैज्ञानिक, प्राविधिक तथा प्रशासनिक जनशक्तिको एकीकृत भर्ती, पदस्थापन, परिचालन, विकास, मूल्याङ्कन र करियर व्यवस्थापन गर्नु हुनेछ। यसले आठवटै निकायका लागि साझा मानव संशाधन प्रणाली विकास गरी जनशक्तिको अधिकतम उपयोग र विशेषज्ञताको अन्तरनिकाय परिचालन सुनिश्चित गर्नेछ।

साझा विज्ञान तथा प्रविधि मानव संशाधन व्यवस्थापन संस्थाको प्रस्तावित कार्यक्षेत्र

संस्थाले विज्ञान तथा प्रविधि क्षेत्रका कर्मचारीलाई विशेषज्ञताका आधारमा विभिन्न सेवा समूहमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ। मुख्यतः वैज्ञानिक अनुसन्धान सेवा , प्राविधिक विकास सेवा , नवप्रवर्तन तथा उद्यम सेवा र विज्ञान प्रशासन सेवा  रहने व्यवस्था गर्न सकिन्छ। प्रत्येक समूहमा सहायक → अधिकृत → वरिष्ठ → प्रमुख/प्रमुख वैज्ञानिक सम्म स्पष्ट करियर मार्ग निर्धारण गर्न सकिन्छ। यसले वैज्ञानिक तथा प्राविधिक जनशक्तिलाई सामान्य प्रशासनिक पदोन्नति प्रणालीभन्दा फरक उनीहरूको विशेषज्ञता र अनुसन्धान योगदानका आधारमा करियर विकास गर्ने अवसर प्रदान गर्दछ।

कर्मचारी नियुक्तिका लागि एकीकृत वार्षिक परीक्षा प्रणाली अपनाउन सकिन्छ। यस्तो प्रणालीमा लोक सेवा आयोगबाट  केवल लिखित परीक्षामा उच्च अंक ल्याउने मात्र नभई वास्तविक अनुसन्धान क्षमता र व्यावसायिक योगदान भएका प्रतिभालाई समेत सार्वजनिक सेवामा प्रवेश गराउन सकिन्छ।

साझा संस्थाले विज्ञान, प्रविधि तथा नवप्रवर्तन क्षेत्रमा आवश्यक जनशक्ति उत्पादन, भर्ती र क्षमता विकासलाई ध्यानमा राखी पाठ्यक्रम निर्माण तथा निरन्तर अद्यावधिक गर्न महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्न सक्छ। यसको भूमिका केवल कर्मचारी तालिमको पाठ्यक्रममा सीमित नभई विश्वविद्यालय तथा शैक्षिक संस्थाले उत्पादन गर्ने जनशक्तिको राष्ट्रिय आवश्यकता र बजारको मागसँग सामञ्जस्य कायम गर्ने तहसम्म विस्तार गर्न सकिन्छ।

साझा संस्थाले विभिन्न क्षेत्रमा उपलब्ध वैज्ञानिक तथा प्राविधिक जनशक्तिको  निर्माण गर्न सक्छ। यसमा स्थायी कर्मचारीका अतिरिक्त विषयगत विशेषज्ञ, अनुसन्धानकर्ता तथा आवश्यकता अनुसार  वैज्ञानिक तथा प्राविधिक समेत समावेश गर्न सकिन्छ। उदाहरणका लागि तीव्र रूपमा विकास भइरहेका क्षेत्रमा स्थायी दरबन्दी सिर्जना गर्न कठिन भएमा निश्चित परियोजनाका लागि विशेषज्ञलाई करारमा नियुक्त गरी विभिन्न निकायमा परिचालन गर्न सकिन्छ। कर्मचारीको करियरलाई स्थिर पदस्थापनमा सीमित नगरी “प्रवेश → प्रारम्भिक रोटेसन → विशेषज्ञता विकास → नेतृत्व विकास → राष्ट्रिय नेतृत्व” को अवधारणामा विकास गर्न सकिन्छ। उदाहरणका लागि प्रारम्भिक नियुक्तिपछि करिब तीन वर्षसम्म विभिन्न सम्बन्धित निकायमा रोटेसनमार्फत अनुभव प्राप्त गर्ने, त्यसपछि आफ्नो विशेषज्ञ क्षेत्रमा केन्द्रित हुने, विशेषज्ञ तहमा उत्कृष्ट कार्यसम्पादन गर्ने र क्रमशः नेतृत्व तहमा पुग्ने व्यवस्था गर्न सकिन्छ। दीर्घकालमा उत्कृष्ट वैज्ञानिकलाई राष्ट्रिय नेतृत्वदायी भूमिकासम्म पुग्ने स्पष्ट करियर मार्ग निर्माण गर्न सकिन्छ।

यस प्रणालीलाई प्रभावकारी बनाउन विज्ञान, प्रविधि तथा नवप्रवर्तन मन्त्रालयसँग आबद्ध अन्य निकायहरूअन्तर्गत रहने आठवटै सम्बन्धित निकायका स्थायी तथा करार कर्मचारीलाई समेट्ने गरी नियुक्ति, पदस्थापन, सरुवा, बढुवा, कार्यसम्पादन मूल्याङ्कन तथा अनुशासनसम्बन्धी व्यवस्था साझा ऐन तथा नियमावलीबाट सञ्चालन गर्ने प्रावधान राख्न सकिन्छ। साथै, ती निकायहरूको प्राविधिक तथा अनुसन्धानात्मक स्वायत्तता कायम राख्दै मानव संशाधन व्यवस्थापनलाई साझा प्रणालीमा आबद्ध गर्ने स्पष्ट व्यवस्था आवश्यक हुन्छ। यसका लागि संस्थाको संरचनाअन्तर्गत पदपूर्ति परिषद् र मानव संशाधन ईकाई रहने जसमध्ये पदपूर्ति परिषद्ले जनशक्ति आवश्यकता निर्धारण गर्ने , पदको योग्यता तथा मापदण्ड निर्धारण गर्ने ,पाठ्यक्रम तथा परीक्षा प्रणाली स्वीकृत/सिफारिस गर्ने, पदपूर्ति विज्ञापन गर्ने ,परीक्षा तथा छनोट सञ्चालन गर्ने, विशेषज्ञ मूल्याङ्कन गर्ने,  निर्माण गर्ने  र  नियुक्तिका लागि सिफारिस गर्ने काम गर्दछ। र मानव संशाधन इकाईले जनशक्ति आवश्यकता पहिचान,  दरबन्दी व्यवस्थापन, पदस्थापन, सेवा/अभिलेख व्यवस्थापन, तालिम, कार्यसम्पादन मूल्याङ्कन, सरुवा/रोटेसन, बढुवा/करियर विकास,  क्षमता तथा नेतृत्व विकास र अवकाश/उत्तराधिकारी योजना जस्ता कार्य गर्दछ। साझा संस्थाको नेतृत्व विज्ञान, प्रविधि तथा नवप्रवर्तन मन्त्रालयले नियुक्ति गर्ने प्रमुखले नेतृत्व गर्नेछ। पदपूर्ति परिषद्को नेतृत्व संस्था प्रमुखले गर्ने र सदस्यहरूमा लोक सेवा आयोगको प्रतिनिधि पदाधिकारी र आठ निकायका प्रमुखहरू रहने व्यवस्था गर्न सकिन्छ। तर प्रयोगात्मक परीक्षा तथा अन्तर्वार्ता समितिमा तीन सदस्यीय गठन गर्न सकिन्छ।

समग्रमा, प्रस्तावित साझा संस्था “कर्मचारी भर्ती गर्ने कार्यालय” मात्र नभई आठ निकायहरूमा विज्ञान तथा प्रविधि क्षेत्रको मानव पुँजी व्यवस्थापन केन्द्र का रूपमा विकास गर्नुपर्छ। यसको मूल अवधारणा  मानव संशाधन व्यवस्थापन साझा, तर अनुसन्धान तथा प्राविधिक कार्यमा संस्थागत स्वायत्तता कायम। यस्तो मोडेलले आठवटै निकायको मानव संशाधनलाई एउटै एकिकृत प्रणालीमा जोड्दै योग्य जनशक्ति भित्र्याउने, विशेषज्ञता विकास गर्ने, अन्तरनिकाय परिचालन गर्ने, उत्कृष्टतालाई पुरस्कृत गर्ने र अन्ततः राष्ट्रिय विज्ञान तथा नवप्रवर्तन क्षमतालाई बलियो बनाउने आधार तयार गर्न सक्छ।