सन्देश बुढाथोकी

नेपालीहरूको महान चाड दशैं नजिकिँदै गर्दा गाउँघरदेखि सहरसम्म दशैँको रौनक छाएको छ । रोजगारी, अध्ययन तथा विभिन्न कामका सिलसिलामा घरबाट टाढा रहेका मानिसहरू आफ्नो परिवारसँग दशैँ मनाउन घर फर्कने तयारीमा छन् । घरको सरसफाइ, नयाँ लुगा किनमेल, खाद्यान्नको जोहो र आफन्तसँग भेटघाट गर्ने क्रम बढेसँगै बजारमा उपभोग्य वस्तुहरूको माग पनि बढ्दै गएको छ । तर, चाडपर्वको यो खुसीसँगै बढ्दो महँगीले सर्वसाधारणको दैनिक जीवन र आर्थिक अवस्थामाथि दबाब सिर्जना गरेको छ ।

बढ्दो महँगीले उपभोक्तालाई सास्ती
दशैँको समयमा खाद्यान्न, तेल, चामल, दाल, मासु, तरकारी, फलफूल, लत्ताकपडा तथा अन्य दैनिक उपभोग्य वस्तुहरूको माग सामान्य समयभन्दा बढी हुने गर्दछ । माग बढेसँगै कतिपय वस्तुको मूल्यमा वृद्धि हुँदा उपभोक्ताले अतिरिक्त आर्थिक भार व्यहोर्नुपर्छ । विशेषगरी न्यून आय भएका परिवार, दैनिक ज्यालादारीमा काम गर्ने श्रमिक र निश्चित तलबमा निर्भर कर्मचारीहरूका लागि दशैँको खर्च व्यवस्थापन चुनौतीपूर्ण बन्ने गरेको छ । ‘पहिले दशैंको सामान किन्न उत्साह हुन्थ्यो, तर अहिले मूल्यसूची हेर्दा नै डर लाग्छ,’ एक स्थानीय उपभोक्ताले गुनासो गरे ।

चाडपर्वको समयमा नयाँ लुगा किन्ने, मीठोमसिनो खाने, आफन्तलाई उपहार दिने र घरपरिवारका आवश्यकता पूरा गर्ने परम्परा छ । तर, आम्दानीको तुलनामा खर्च बढ्दै जाँदा धेरै परिवारले आफ्नो बजेट कटौती गर्नुपर्ने अवस्था आउँछ । कतिपयले आवश्यक वस्तुहरू किन्नसमेत कठिनाइ भोग्नुपर्छ भने कतिपय परिवार ऋण लिएर चाडपर्व मनाउन बाध्य हुन्छन् । महँगी बढ्नुका कारणमा बजारको माग र आपूर्तिबीचको असन्तुलन, ढुवानी खर्चमा वृद्धि, उत्पादन लागत बढ्नु, बिचौलियाको प्रभाव तथा प्रभावकारी बजार अनुगमनको कमी जस्ता पक्ष हुन सक्छन् । यद्यपि, सबै वस्तुको मूल्यवृद्धिको कारण एउटै हुँदैन । त्यसैले मूल्यवृद्धिको वास्तविक अवस्था पहिचान गर्न बजारको नियमित अनुगमन र तथ्याङ्कको विश्लेषण आवश्यक हुन्छ ।

बजार अनुगमन र उपभोक्ता अधिकार
चाडपर्वको समयमा कृत्रिम अभाव सिर्जना गर्ने, वस्तु लुकाउने, मनपरी मूल्य असुल्ने र म्याद गुज्रिएका सामग्री बिक्री गर्ने जस्ता समस्याबाट उपभोक्ता प्रभावित हुन सक्छन् । यस्तो अवस्थालाई नियन्त्रण गर्न सम्बन्धित सरकारी निकायले बजार अनुगमनलाई प्रभावकारी बनाउन आवश्यक छ ।

व्यापारीहरूले वस्तुको वास्तविक मूल्य, गुणस्तर र म्यादबारे उपभोक्तालाई स्पष्ट जानकारी दिनुपर्छ । उपभोक्ताले पनि सामान खरिद गर्दा मूल्यसूची हेर्ने, बिल लिने, म्याद जाँच गर्ने र शङ्कास्पद कारोबारबारे सम्बन्धित निकायमा जानकारी गराउने बानी विकास गर्नुपर्छ। स्वस्थ प्रतिस्पर्धा, पारदर्शिता र जिम्मेवार व्यापारिक व्यवहारले मात्र बजारलाई उपभोक्तामैत्री बनाउन सक्छ ।

ई–कमर्सको बढ्दो प्रभाव
सूचना प्रविधिको विकाससँगै नेपालमा पनि अनलाइन किनमेल अर्थात् ई–कमर्सको प्रयोग बढ्दै गएको छ । मोबाइल फोन र इन्टरनेटको सहायताले घरमै बसेर लत्ताकपडा, जुत्ता, इलेक्ट्रोनिक सामग्री, घरायसी सामान तथा विभिन्न उपभोग्य वस्तुहरू खरिद गर्न सकिने सुविधा उपलब्ध भएको छ । दशैँको समयमा अनलाइन प्लेटफर्महरूले विशेष छुट, प्रवद्र्धनात्मक योजना र निःशुल्क डेलिभरीजस्ता सुविधा प्रदान गर्दा उपभोक्ताहरू यसतर्फ आकर्षित हुने गरेका छन् ।
ई–कमर्सले समय र श्रम बचत गर्नुका साथै विभिन्न पसलका मूल्य तथा उत्पादनको तुलना गर्न सहज बनाउँछ । विशेषगरी व्यस्त जीवनशैली भएका मानिसहरू र बजारसम्म पुग्न कठिन हुने स्थानका उपभोक्ताका लागि यो उपयोगी माध्यम बन्न सक्छ । यसले साना तथा मझौला व्यवसायलाई पनि आफ्नो उत्पादन धेरै ग्राहकसम्म पु¥याउने अवसर प्रदान गर्दछ ।
तर, अनलाइन किनमेलसँगै केही चुनौती पनि छन् । तस्बिरमा देखाइएको सामान र वास्तविक उत्पादन फरक हुनु, गुणस्तरमा समस्या आउनु, नक्कली छुट देखाइनु, सामान ढिलो आइपुग्नु तथा अनलाइन ठगीको जोखिम रहनु यसका प्रमुख समस्या हुन् । त्यसैले उपभोक्ताले विश्वसनीय विक्रेताबाट मात्र सामान खरिद गर्ने, मूल्य र फिर्ता नीतिबारे जानकारी लिने तथा भुक्तानी गर्दा सावधानी अपनाउने गर्नुपर्छ ।

परम्परागत बजार र अनलाइन किनमेलबीच प्रतिस्पर्धा
ई–कमर्सको विस्तारले परम्परागत पसलहरूलाई पनि आफ्नो व्यापारिक शैली परिवर्तन गर्न प्रेरित गरेको छ । पहिले ग्राहकहरू पसलमै पुगेर सामान हेर्ने, मूल्य सोध्ने र किनमेल गर्ने गर्थे । अहिले भने धेरै उपभोक्ताले सामान खरिद गर्नुअघि अनलाइनमा मूल्य र गुणस्तरको तुलना गर्न थालेका छन् ।
यसले उपभोक्तालाई बढी विकल्प दिएको छ भने व्यापारीहरूलाई प्रतिस्पर्धी मूल्य, राम्रो सेवा र गुणस्तरीय सामान उपलब्ध गराउन दबाब सिर्जना गरेको छ । अर्कोतर्फ, डिजिटल प्रविधिमा पहुँच कम भएका साना व्यापारीहरूलाई नयाँ चुनौती पनि थपिएको छ । त्यसैले अनलाइन व्यापारको विकाससँगै स्थानीय व्यवसायलाई प्रविधिमैत्री बनाउन र निष्पक्ष प्रतिस्पर्धाको वातावरण सिर्जना गर्न आवश्यक छ ।

दशैँको खुसी र आर्थिक सन्तुलन
दशैँको वास्तविक महत्व महँगा सामान खरिद गर्नु वा धेरै खर्च गर्नुमा मात्र सीमित छैन । यो परिवारसँग समय बिताउने, आफन्तसँग सम्बन्ध प्रगाढ बनाउने, आशीर्वाद लिने र आपसी सद्भाव कायम गर्ने पर्व हो । त्यसैले चाडपर्व मनाउँदा आफ्नो आर्थिक क्षमताअनुसार खर्च योजना बनाउनु आवश्यक छ ।

उपभोक्ताले आवश्यक वस्तुहरूको सूची तयार गर्ने, विभिन्न पसलको मूल्य तुलना गर्ने, अनावश्यक खर्च कटौती गर्ने र आकर्षक छुटको लोभमा नपर्ने बानी अपनाउन सक्छन् । अर्कोतर्फ, व्यवसायीहरूले पनि चाडपर्वलाई अत्यधिक नाफा कमाउने अवसरका रूपमा मात्र नलिई उचित मूल्य र गुणस्तरीय सेवा प्रदान गर्नुपर्छ ।

निष्कर्ष
दशैँ नेपाली समाजको सांस्कृतिक, सामाजिक र भावनात्मक महत्त्व बोकेको महान् पर्व हो । यसले मानिसहरूबीच प्रेम, सद्भाव र एकताको भावना विकास गर्छ । तर, बढ्दो महँगीले यही पर्वको खुसीलाई आर्थिक बोझमा परिणत गर्न सक्ने जोखिम छ । यस्तो अवस्थामा सरकार, व्यापारी र उपभोक्ता सबै जिम्मेवार बन्न आवश्यक छ ।

प्रभावकारी बजार अनुगमन, उचित मूल्य निर्धारण, उपभोक्ता अधिकारको संरक्षण र ई–कमर्समा पारदर्शिता कायम गर्न सके दशैँको किनमेललाई सुरक्षित, सहज र किफायती बनाउन सकिन्छ । प्रविधिको सही उपयोग गर्दै स्थानीय बजारलाई पनि प्रोत्साहन गर्नुपर्छ । अन्ततः दशैँको वास्तविक रौनक खर्चको प्रदर्शनमा होइन, परिवारको खुसी, सामाजिक सद्भाव र आर्थिक समझदारीमा निहित छ ।

अर्जुनधारा– ५ झापा